Zastosowanie wyciągu z żurawiny i glukozaminy w leczeniu zakażeń dolnych dróg moczowych u małych zwierząt. Cz. II. Zakażenia dróg moczowych u kotów (2010)

Zakażenie dolnych dróg moczowych u kotów dotyczy najczęściej zwierząt starszych. Powodowane jest głównie przez bakterie E. coli i Staphylococcus spp. Alternatywą dla powszechnie stosowanych antybiotyków mogą być preparaty zawierające wyciąg z żurawiny o działaniu przeciwbakteryjnym i glukozaminę stabilizującą błonę śluzową pęcherza moczowego. Celem pracy było sprawdzenie skuteczności działania wymienionych składników w leczeniu zakażeń dolnych dróg moczowych u starszych kotów. Pierwsza część artykułu ukazała się w MW 8/2010.

Idiopatyczna choroba dolnych dróg wyprowadzających mocz u kotów (FLUTD), nazywana także syndromem moczowym, syndromem urologicznym kotów, śródmiąższowym zapaleniem pęcherza moczowego, krwiomoczem pęcherzowym lub idiopatycznym zapaleniem pęcherza moczowego, jest chorobą frustrującą za równo lekarza weterynarii, jak i właściciela, często połączoną z dużą bolesnością u kota. Dotychczas nie znaleziono przyczyny tego zaburzenia, stąd postępowanie lekarskie w zakresie diagnostyki opiera się raczej na eliminacji innych zaburzeń, a postępowanie lecznicze – na łagodzeniu objawów i skracaniu przebiegu choroby. Termin FLUTD (feline low urinary tract disease) dotyczy wszystkich zaburzeń dolnych dróg moczowych, obejmując zarówno kamicę moczową, jak i zakażenia dróg moczowych, dyssynergię odruchową (stan, w którym skurczowi opróżniającemu pęcherza nie towarzyszy równoczesne rozluźnienie zwieraczy) i zmiany anatomiczne (wady wrodzone, nowotwory). Możliwe przyczyny tego stanu to zakażenia. Uważa się, że infekcje bakteryjne stanowią niewielki odsetek chorób dolnych dróg moczowych u kotów. W zależności od badania procent ten wynosi od 3% do 12-23% (6, 7). Jak wspomniano w części I, główne patogeny kolonizujące dolne drogi moczowe to Escherichia coli, izolowana z 46% przypadków infekcji dróg moczowych u kotów i 44% u psów, oraz Staphylococcus spp. – 9% u kotów i 11% u psów (5,6,7).

zastosowanie2-uro-cat_tabela1

Uszkodzenie warstwy glikozoaminoglikanów (GAG) to następna rozważana przyczyna FLUTD. Mechanizm ochronnego działania glikozoaminoglikanów na błonę śluzową pęcherza moczowego przedstawiono również w części I artykułu. Najbardziej znane glikozoaminoglikany to kwas hialuronowy, siarczan heparyny, heparyna, siarczan chondroityny i siarczan pentozanu. U kotów próbowano stosować heparynę podawaną do pęcherzowo, co jest procedurą tyleż inwazyjną, co kosztowną (14). Siarczan pentozanu (Cartprophen) dostępny na polskim rynku jest przeznaczony do podawania iniekcyjnego. Glukozamina – prekursor glikozoaminoglikanów – podawana do ust nie, zmniejsza przepuszczalność ściany pęcherza moczowego dla bakterii i toksyn. Stabilizuje błonę śluzową pęcherza moczowego i wykazuje także działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne (3, 15, 17).

zastosowanie2-uro-cat_tabela2

W niektórych badaniach sugerowano, że choroba dolnych dróg moczowych może być związana z zaburzeniami w układzie nerwowym. U kotów z FLUTD zauważono zwiększone stężenie katecholamin w osoczu. Uważa się, że przewlekły wysoki ich poziom może zmniejszać wrażliwość receptorów alfa2-adrenergicznych, odpowiedzialnych za hamowanie uwalniania katecholamin i przekazywanie bodźców bólowych do mózgu (5, 8, 16). Receptory takie znajdują się także w pęcherzu moczowym i biorą udział w regulacji przepływu krwi.

Koty z FLUTD najczęściej mają 4-7 lat, ale zdarzają się młodsze i starsze osobniki, u których choroba może wystąpić. Brak predyspozycji rasowych, ale ryzyko zachorowania jest większe u kastrowanych samców i mniejsze u sterylizowanych samic.
W wywiadzie dominują informacje o nieprawidłowej mikcji występującej u około 94% kotów (5, 6, 16). Periuria, krwiomocz, częstomocz, bolesne oddawanie moczu, wokalizacja podczas oddawania moczu to najczęściej występujące objawy. Koty mogą wykazywać zaburzenie po raz pierwszy lub choroba może mieć przebieg przewlekły, nawracający. Przy braku silnego bólu i przy nieobturacyjnym FLUTD koty najczęściej mają zachowany apetyt i pragnienie. W czasie badania klinicznego wykazują prawidłową aktywność, chyba że doszło do niedrożności cewki moczowej – wtedy mogą wykazywać objawy mocznicy zanerkowej (osowiałość, wymioty, brak łaknienia i pragnienia).

Istotne znaczenie ma określenie rozmiaru pęcherza moczowego. Przy obturacyjnym FLUTD stwierdza się palpacyjnie powiększony, napięty pęcherz moczowy, którego zawartości nie da się wycisnąć przez cewkę (należy jak najszybciej udrożnić cewkę moczową). U kotów z nieobstrukcyjnym FLUTD pęcherz moczowy jest niewielki, nawet przy delikatnym omacywaniu można doprowadzić do mikcji z powodu silnego podrażnienia i zapalenia błony śluzowej pęcherza moczowego. Często w badaniu klinicznym brak innych zmian. Rozpoznanie choroby dolnych dróg moczowych u kotów nie jest łatwe, gdyż w zasadzie polega na wykluczeniu innych chorób. Wykluczenie kamicy lub zakażenia układu moczowego odbywa się poprzez badanie RTG, USG i badanie moczu. Zaburzenia behawioralne, stan układu płciowego, urazy, zaburzenia krzepnięcia, cukrzyca, nadczynność kory nadnerczy itp. są możliwe do określenia poprzez badanie kliniczne, badania krwi lub wywiad. Mimo że infekcje dróg moczowych u kotów nie stanowią dużego problemu, zwykle pacjentom podawane są antybiotyki. Wynika to z faktu oczekiwania na wynik posiewu moczu z laboratorium (zwykle kilka dni), konieczności zastosowania leczenia albo oporu właścicieli przed dodatkowymi kosztami. Często jest to kolejny epizod choroby lub pacjent z niedrożną bądź́ częściowo niedrożną cewką moczową potrzebuje cewnikowania, wykonywanego w osłonie antybiotykowej.

Jednym z mechanizmów obronnych gospodarza przed zakażeniami układu moczowego jest zapewnienie odpowiedniego przepływu moczu i częste oddawanie moczu. Częstsze wydalanie moczu nie pozwala na przedłużenie czasu ekspozycji błony śluzowej układu moczowego na drażniące składniki moczu i umożliwia szybsze usuwanie bakterii z moczem.

Wyciąg z pietruszki (Petroselinum sativum) wykazuje działanie diuretyczne (zwiększa objętość wydalanego moczu), co pozwala na wypłukiwanie drobnoustrojów z dróg moczowych. Pietruszka jest akwaretykiem (blokuje receptory dla wazopresyny i hamuje wchłanianie wody w kanalikach dalszych i zbiorczych) i wywołuje wzmożoną diurezę wodną. Mechanizm tego działania polega na obniżeniu aktywności pompy sodowo-potasowej (Na+/K+ ATP-aza) w nerce, co zarówno zmniejsza wychwyt zwrotny jonów sodu (Na+), jak i obniża wydalanie jonów potasu (K+). Prowadzi to do osmotycznego napływu wody do światła kanalików nerkowych, zwiększenia objętości moczu i diurezy. Pietruszka zawiera olejek z apiolem i mirystycyną, furanokumaryny (bergapten, izoimperatoryna), połyiny (w świeżym zielu falkarinol), które oprócz działania diuretycznego rozkurczają także mięśniówkę gładką układu moczowego (12).

Celem badania było określenie skuteczności dodatków do diety zawierających glikozoaminoglikany i wyciąg z żurawiny w leczeniu zakażenia dróg moczowych u kotów.

Materiał i metody

Do badań użyto preparatu UrinoVet Cat firmy VetExpert, zawierającego w swoim składzie stabilizowany wyciąg z żurawiny amerykańskiej wyciąg z pietruszki iglukozaminę.  Preparat dla kotów jest konekcjonowany w saszetkach. W swoim składzie zawiera dodatkowo wyciąg z melisy (Melissa officinalis), który działa kojąco i uspokajająco u kotów, u których FLUTD, a przede wszystkim idiopatyczne zapalenie pęcherza moczowego, może mieć́ podłoże behawioralne.
Badaniem objęto 18 starszych kotów (8 samic i 10 samców powyżej 10. roku życia) różnych ras. Badania podzielono na dwa etapy. W pierwszym na podstawie badań klinicznych i badań dodatkowych rozpoznano chorobę u badanych zwierząt. W drugim etapie określono skuteczność preparatu UrinoVet Cat u badanych kotów. Wszystkie zwierzęta wykazywały objawy ze strony dolnych dróg wyprowadzających mocz – częstomocz, parcie na mocz, utrudnione i bolesne oddawanie moczu, wokalizację podczas oddawania moczu, krwiomocz, kropelkowe oddawanie moczu, periurę, nietrzymanie moczu. U części zwierząt zauważalny był cuchnący zapach moczu. Wszystkie zwierzęta były kastrowane. Wykonano u nich badanie kliniczne, morfologiczne krwi, biochemiczne surowicy (aminotransferaza alaninowa, aminotransferaza asparaginianowa, fosfataza zasadowa, mocznik, kreatynina, glukoza) i ogólne badanie moczu wraz z osadem. Wykonano również badanie USG układu moczowego.

Na podstawie wyników ww. badań stwierdzono:

  • Gr. I – 8 kotów (4 samce + 4 samice) – zapalenie pęcherza moczowego
  • Gr. II – 8 kotów (4 samce + 4 samice) – nieobstrukcyjne FLUTD (bez zatkania cewki moczowej; 3 koty – pierwszy incydent, 5 kotów – kolejne nawroty choroby)
  • Gr. III – 2 koty (2 samce) – obstrukcyjne FLUTD (pierwszy incydent) (całkowite lub częściowe zatkanie cewki moczowej).

zastosowanie2-uro-cat_tabela3

zastosowanie2-uro-cat_tabela4

Preparat UrinoVet Cat był jedynym specyfikiem podawanym chorym zwierzętom. Podawany był przez 3 tygodnie (21 dni) w ilości zalecanej przez producenta – 1 saszetka dziennie przy zapaleniu pęcherza moczowego (grupa I), 1 saszetka dziennie przez 6 tygodni (42 dni) przy nieobstrukcyjnym FLUTD (grupa II) i 2 saszetki dziennie przez 5 dni u kotów poddanych cewnikowaniu z obstrukcyjnym FLUTD. U 1 kota pozostawiono cewnik w cewce moczowej na 5 dni. Preparat był mieszany z karmą wilgotną. Koty z grupy I były poddawane cotygodniowej kontroli klinicznej stanu zdrowia. Koty z grupy II badano codziennie przez tydzień, potem w miarę poprawy stanu zdrowia raz w tygodniu przez 6 tygodni, koty z grupy III również były poddawane codziennym oględzinom klinicznym przez 5 dni podawania preparatu. Dokonywano też pełnego badania moczu wraz z osadem w 1 dniu badania (przed podaniem preparatu), 21. i 42 dniu badania, bez względu na czas otrzymywania preparatu; u kotów z grupy III w 5. dniu podawania preparatu. Mocz do badania był pobierany przez właścicieli do jałowego pojemnika, najczęściej z kuwety, lub był uzyskiwany podczas mikcji w trakcie badania klinicznego. W grupie III był pobierany bezpośrednio z cewnika albo przez właścicieli. W ocenie poprawy stanu zdrowia bardzo istotny był wywiad z właścicielami zwierząt. Proszono, by zwrócili uwagę na częstość moczenia, ilość oddawanego moczu, obecność periurii i krwiomoczu. Istotna była także chęć przyjmowania leku przez zwierzęta.
Układ doświadczenia przedstawia tab. I.

Wyniki badań

U żadnego z pacjentów nie stwierdzono gorączki. U kotów z grupy I i II stwierdzono bolesność pęcherza moczowego – w grupie I pęcherz miernie wypełniony moczem, słabo tkliwy, o pogrubionych ścianach, w grupie II mały reaktywny pęcherz – zwierzęta oddawały mocz strumieniem lub kroplami podczas badania. U 5 kotów z tej grupy (4 kocury + 1 kotka) stwierdzono krwiomocz. Zarówno u kotów z I, jak i II grupy apetyt i pragnienie były zachowane. Koty nie wykazywały objawów pogorszenia nastroju. U kotów z III grupy występowały wyraźne objawy niedrożności cewki moczowej – pełny pęcherz moczowy o bolesnych ścianach, silne parcie na mocz połączone z wokalizacją. U jednego kota stwierdzono kropelkowe „wyciskanie” moczu z krwią. Według właścicieli zwierzęta nie jadły i nie piły. W badaniu moczu u kotów z grupy I występowały objawy podostrego zapalenia pęcherza moczowego – wzrost pH, obecność białka, leukocytów, bakterii, nabłonków przejściowych i śluzu. U 3 kotów z grupy II w moczu stwierdzono pojedyncze leukocyty, krwinki czerwone świeże i wyługowane oraz nabłonki pęcherzowe. U 5 kotów z krwiomoczem pęcherzowym w osadzie moczu stwierdzono bardzo dużą liczbę krwinek czerwonych świeżych (pokryte pole widzenia). W moczu kotów z grupy III stwierdzono kwaśne pH moczu, wzrost ciężaru właściwego, obecność w moczu białka, krwinek czerwonych świeżych i wyługowanych, śluz i nabłonki wielokątne i owalne. Wyniki badania moczu przedstawiają tab. II-IV.

Preparat UrinoVet Cat był chętnie przyjmowany przez chore koty. U kotów z grupy III powrót apetytu nastąpił po mniej więcej 12 godzinach po udrożnieniu cewki moczowej. W grupie I wyraźną poprawę kliniczną zauważono po tygodniu u 3 kotów (1 samiec + 2 samice). Ograniczeniu uległa częstość oddawania moczu, zwierzęta nie wykazywały parcia na mocz, właściciele nie zauważyli też wielomoczu, ustąpił cuchnący zapach moczu. Apetyt, pragnienie nie uległy zmianie, natomiast stwierdzono lepszy nastrój zwierząt (weselsze, bardziej chętne do zabawy, szukające kontaktu z właścicielem). W badaniu klinicznym pęcherz moczowy był niebolesny, o pogrubionych ścianach. Taki stan kliniczny utrzymywał się przez 3 tygodnie podawania preparatu i nie doszło do nawrotów. U 4 kotów z tej grupy (2 samce + 2 samice) stwierdzono nieznaczną poprawę – niewielkie zmniejszenie częstości moczenia, poprawę samopoczucia, ale nadal incydenty periurii i pojedyncze epizody wokalizacji podczas mikcji. Poprawa kliniczna wystąpiła u 2 kotów (2 samce) po 21 dniach stosowania preparatu – brak parcia na mocz, powrót do normalnej częstości oddawania moczu. U pozostałych dwóch samic dalsza poprawa nie nastąpiła, mimo 42-dniowego stosowania preparatu. U tych kotek zdecydowano o wprowadzeniu antybiotyku (amoksycylina potencjonowana kwasem klawulanowym), podobnie jak u 1 kota (samiec), u którego brak było jakiejkolwiek poprawy klinicznej po pierwszym tygodniu i właściciel poprosił o zmianę leczenia. Wynik badania moczu u kotów w tej grupie był skorelowany z poprawą kliniczną. Spadło pH moczu, obniżyła się zawartość białka, stwierdzono spadek liczby leukocytów, nabłonków i bakterii.

W grupie II poprawę kliniczną zanotowano u 6 kotów (3 samce + 3 samice). W badaniu klinicznym obserwowano ustępowanie częstomoczu, parcia na mocz i krwiomoczu. Po tygodniu objawy ustąpiły zupełnie u 3 kotów (2 samce + 1 samica), u następnych 3 zwierząt po mniej więcej 2 tygodniach (14-17 dni). Zwierzęta te przyjmowały preparat 42 dni bez nawrotów choroby – w przypadku 2 z nich właściciele zdecydowali o kontynuacji postępowania zapobiegawczego (½-1 saszetka dziennie). U 2 kotów (1 samiec + 1 samica) brak było poprawy klinicznej po pierwszym tygodniu leczenia – na prośbę właściciela zdecydowano o zmianie leczenia. U kotów, u których nastąpiła poprawa kliniczna, stwierdzono poprawę również podczas badania moczu – radykalne zmniejszenie liczby krwinek czerwonych u pacjentów z krwiomoczem.

W grupie III u kota po udrożnieniu cewki moczowej nastąpił dwudniowy epizod częstomoczu i parcia na mocz, bez wokalizacji i krwiomoczu, z postępującym polepszeniem samopoczucia. Silna tkliwość pęcherza moczowego podczas omacywania utrzymywała się 3 dni. Właściciele zdecydowali o kontynuacji leczenia preparatem w dawce 1 saszetka dziennie; przy dobrych efektach w przyszłości dawka ewentualnie zostanie zmniejszona do ½ saszetki dziennie. W badaniu moczu po 5 dniach stosowania preparatu nie stwierdzono objawów zakażenia dróg moczowych. U kota z założonym cewnikiem utrzymywał się częstomocz (częściowo wywołany obecnością cewnika). Zauważono zmniejszanie się krwiomoczu, powrót apetytu i pragnienia. Pęcherz moczowy podczas omacywania był niebolesny (5 dzień). W badaniu moczu nie stwierdzono objawów infekcji, obecne były nieliczne krwinki czerwone świeże. Wyniki badania moczu przedstawiają tab. II-IV.

Omówienie

Preparat wymieszany z karmą wilgotną był chętnie spożywany przez zwierzęta. W trakcie trwania badania nie stwierdzono działań ubocznych ani niepożądanych. Preparat nieznacznie zwiększył pobór wody przez koty, co dało korzystny efekt wspomagający jego działanie poprzez zwiększenie diurezy i wypłukiwanie z dolnych dróg moczowych substancji toksycznych, szkodliwych i krwinek czerwonych. U zwierząt z zapaleniem pęcherza moczowego preparat okazał się skuteczny – po pierwszym tygodniu zauważono widoczną poprawę u 3 zwierząt, co stanowi 37,5%. U 4 pacjentów z tej grupy preparat nie okazał się tak skuteczny, nastąpiła niezupełna poprawa kliniczna – utrzymywała się nieznaczna periuria i dysuria. Wyraźna poprawa kliniczna wystąpiła u nich po 21 dniach stosowania preparatu, co zwiększa skuteczność do 62,5%. U 2 kotów preparat okazał się nieskuteczny po 6 tygodniach, a u 1 po tygodniu zdecydowano o zmianie leczenia. Miarą poprawy według właścicieli było zmniejszenie częstości moczenia i ustąpienie cuchnącego zapachu moczu. Jednym z pozytywnych efektów przyjmowania wyciągu z żurawiny jest znaczące obniżenie pH moczu, powodujące zanik nieprzyjemnego zapachu. Jest to, obok zmniejszenia objawów nietrzymania moczu, główna zauważalna zaleta stosowania preparatów z żurawiną u ludzi (10, 11).

W grupie zwierząt z nieobturacyjną chorobą dolnych dróg moczowych wyraźną poprawę zanotowano u 6 na 8 kotów (75%). Poprawa następowała po różnym okresie stosowania preparatu. Według wielu autorów FLUTD jest chorobą samoograniczającą się – epizody mogą wycofywać się samoistnie bez żadnego leczenia (4, 15, 16). Tak wysoki procent skuteczności preparatu może świadczyć o tym, że bez względu na stosowane leczenie doszłoby do ustąpienia objawów choroby. Być może preparat skrócił czas choroby i przyspieszył ustępowanie objawów. Brak objawów ubocznych i fakt, że nie wydłużał się czas trwania incydentów, przemawia na korzyść UrinoVetu Cat.

W grupie III preparat z żurawiną i glukozaminą okazał się skuteczny. Mimo wprowadzenia cewnika i braku terapii antybiotykowej nie zaobserwowano objawów infekcji układu moczowego. Zakażenia układu moczowego są u ludzi w mniej więcej 85% spowodowane przez pałeczki Escherichia coli. Bakteria drogą wstępującą przez cewkę kolonizuje pęcherz moczowy, gdzie przyczepia się do komórek błony śluzowej i rozmnaża, powodując zakażenie pęcherza moczowego. W stanach nieleczonych bakterie E. coli mogą przedostawać się do nerek i wywoływać odmiedniczkowe zapalenie tego narządu (1, 2). Jak wspomniano wcześniej, odsetek zakażeń E. coliu kotów wynosi 46%, więc nie jest to mały problem.

Powierzchnia nabłonka przejściowo komórkowego jest pokryta cienką warstwą specyficznych związków organicznych zwanych glikozoaminoglikanami. Swoje właściwości zawdzięczają wiązaniu cząsteczek wody na swej powierzchni. Prawdopodobnie zabezpieczają powierzchnię ściany pęcherza przed szkodliwym wpływem składników moczu, uniemożliwiając przyleganie do komórek nabłonka i infiltrację ściany przez mikrokryształy, białka, bakterie, a nawet komórki nowotworowe. Właśnie ta warstewka wody tworzy środowisko rozdzielające komórki od hipertonicznego moczu. Cecha ta jest wynikiem specyficznej budowy tych związków. Wchodzą one w skład błony komórkowej, pełnią m.in. rolę sygnałową, wchodzą także w skład macierzy zewnątrzkomórkowej (17). Zwraca się uwagę na rolę glikozoaminoglikanów w patogenezie i terapii śródmiąższowego zapalenia pęcherza moczowego u ludzi i podobieństwo tej choroby do FLUTD u kotów (3). Wskazuje się na możliwe przeciwbólowe i przeciwzapalne działanie glikozoaminoglikanów u kotów. W przypadku kotów mówi się zarówno o pozytywnym ich wpływie na stabilizację błony śluzowej pęcherza moczowego, jak i o braku korzyści ponad skuteczność zastosowanego placebo (8, 9, 13).

Reasumując wyniki uzyskanych badań, można przypuszczać, że zarówno wyciąg z żurawiny, jak i glukozamina mają korzystny wpływ w leczeniu chorób układu moczowego u kotów. Wzrost liczby epizodów i nawrotów choroby dolnych dróg moczowych kotów oraz brak określonych wytycznych co do postępowania leczniczego w tych stanach, możliwość infekcji dróg moczowych w starszym wieku skłaniają do poszukiwania metod leczenia, które będą do zaakceptowania zarówno przez koty, jak i przez ich właścicieli.

Brak objawów ubocznych stosowania preparatu i chętne przyjmowanie go przez trudnych pacjentów, jakimi są koty, może być rekomendacją dla stosowania preparatu UrinoVet Cat zawierającego wyciąg z żurawiny i glukozaminę.

PIŚMIENNICTWO

  1. Bainbridge J., Elliot J.: BSAVA Manual of Canine and Feline Nephrology and Urology. First Edition. Edited by BSAVA, 1996, 23.
  2. Barney D.P.: Help for urinary tract infections: Cranberry helps the body evade pesky bacteria, research shows. Herbs for Health, 3, 28, 2000.
  3. Buffington C.A.T., Chew D.J., Woodworth B.E.: Feline Interstitial Cystitis. J Am Vet Med Assoc., 215, 682-687, 1999.
  4. Buffington T.: Feline Lower Urinary Tract Disorders. Sterile Cystitis. Proceedings of 26th Annual World Congress of WSAVA, Vancouver, Canada, 2001.
  5. Dowers K.: Idiopatyczna nieobstrukcyjna choroba dolnych dróg moczowych kotów – jak podejść do trudnego zagadnienia. Weterynaria po Dyplomie, 11 (1), 24-31, 2010.
  6. Elliot J., Grauer G.F.: Nefrologia i urologia psów i kotów. 1-8, 337-344, Elsevier Urban & Partner Wrocław, 2010.
  7. Gerber B.: Urinary Tract Infection – a European Perspective. Proceedings of Hill’s European Symposium on Advances in Feline Medicine, 38-42, Brussels, 26th-28th April, 2006.
  8. Gunn-Moore D.A: Feline lower urinary tract disease. Journal of Feline Medicine and Surgery, 5, 133-138, 2003.
  9. Gunn-Moore D.A., Shenoy C.M.: Oral glucosamine and the management of feline idiopathic cystitis. Journal of Feline Medicine and Surgery, 6 (4), 219-225, 2004.
  10. Hołderna-Kędzia E.: Zastosowanie żurawiny amerykańskiej (Vaccinium macrocarpon) w chorobach dróg moczowych. Borgis – Postępy Fitoterapii, 2, 90-97, 2006.
  11.  Hołderna-Kędzia E., Kędzia B.: Możliwości zastosowania żurawiny amerykańskiej w urologii. Cz. II. Skuteczność w leczeniu schorzeń układu moczowego. Przegląd Urologiczny, 9/1 (47), 2008.
  12. Lutomski J., Hasik J.: Fitoterapia w urologii, Borgis – Postępy Fitoterapii, 4, 8-12, 2000.
  13. Osborne C.A., Lulich J.P., Kruger J.M., Polzin D.J.: Idiopathic Feline Lower Urinary Tract Diseases: Therapeutic Rights & Wrongs. Proceedings of 28th World Congress of WSAVA, Bangkok, Thailand, 2003.
  14. Sant G.R., LaRock D.R.: Standard intravesical therapies for interstitial cystitis. Urol Clin North Am, 21, 73-84, 1994.
  15. Senior D.: Feline Lower Urinary Tract Disorders. Proceedings of 31th Annual World Congress of WSAVA/FECAVA/CSAVA, Prague, Czech Republic, 2006.
  16. Sparkes A.: Feline Lower Urinary Tract Disease. Proceedings of 31th Annual World Congress of WSAVA/FECAVA/CSAVA, Prague, Czech Republic, 2006.
  17. Wroński S.: Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego. Etiologia, diagnostyka, leczenie. Nowa Medycyna – Urologia, 5, 2000.

Dr n. wet. Renata Nieradka
Katedra Diagnostyki Klinicznej, Wydział Medycyny Weterynaryjnej, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie