Skuteczność preparatu Hepatiale Forte w leczeniu zaburzeń wątroby u psów (2011)

Wątroba jest największym i najbardziej masywnym narządem organizmu, strategicznie położonym między przewodem pokarmowym a centrum układu krążenia. Jest silnie unaczyniona, docierają do niej naczynia żylne zbierające krew z narządów brzucha i naczynia tętnicze z odgałęzień aorty.

Wątroba jest „centralnym punktem” metabolizmu. Tu dochodzi do syntezy, odtruwania, biotransformacji, hemopoezy, akumulacji i wydzielania wielu związków i substancji chemicznych. Powstają tu przeciwciała, bierze ona udział w mechanizmach regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej, termoregulacji i krążenia. Wiele tych funkcji i regulacji zachodzi tylko w wątrobie. Stanowi jako narząd ok. 3,4% masy ciała dorosłego psa, u młodych osobników procent ten jest jeszcze większy (1). Podstawowym elementem budulcowym wątroby są komórki wątrobowe – hepatocyty. Są to duże, wielościenne (ośmio- i więcej) komórki, czasem dwujądrzaste, o dużej aktywności metabolicznej. Ważną ich częścią składową jest błona komórkowa, zawierająca receptory dla wielu hormonów, białek plazmatycznych i glikoprotein. Ta unikalna powierzchnia zawiera swoiste antygeny, tylko dla wątroby właściwe lipoproteiny reagujące na immunologiczne uszkodzenia w przewlekłych chorobach wątroby u ludzi (2). Wątroba jest narządem niezwykle łatwo przystosowującym się do różnych warunków funkcjonowania organizmu. Również duża rezerwa czynnościowa (ok. 65%) oraz zdolność do regeneracji powodują, że wystąpienie klinicznych objawów chorobowych ze strony wątroby zwykle świadczy o poważnym uszkodzeniu narządu. Jak wspomniano wcześniej, wątroba ma wpływ na funkcjonowanie całego organizmu (i vice versa), stąd objawy chorób wątroby są bardzo różne i niekiedy niezwiązane z samym narządem. Na plan pierwszy wysuwają się objawy ze strony układu pokarmowego – brak apetytu, wymioty, biegunka, zaparcie, potem utrata masy ciała. W niewydolności wątroby dołączają się do tego objawy związane z funkcją białkotwórczą – zaburzenia krzepnięcia ze skłonnością do krwawień, zaburzenia hemopoezy z narastającą anemią. Często żółtaczka jest uważana za główny objaw zaburzeń wątrobowych, rzadko uważa się objawy poliurii/polidypsji i zaburzeń neurologicznych za wątrobowo pochodne. Symptomatologia chorób wątroby jest w związku z tym bardzo bogata, przy braku objawów typowych i charakterystycznych. Choroby tego narządu mogą także przebiegać bezobjawowo. Stąd czasami wykrycie choroby wątroby jest przypadkowe, np. przy wykonywaniu profilu geriatrycznego lub badań przed znieczuleniem ogólnym (5, 10).

W szerokim kontekście czynniki uszkadzające wątrobę można podzielić na zakaźne i niezakaźne. Te pierwsze to wirusy, niekiedy swoiste dla wątroby (np. adenowirus I), bakterie, riketsje, grzyby, pierwotniaki, pasożyty. Czynniki niezakaźne związane są z zaburzeniami metabolicznymi (np. IBD, pancreatitis), autoimmunoagresją (anemia hemolityczna), chorobami serca (kardiomiopatie) i narażeniem na toksyny (miedź, cynk, algi), leki (fenobarbital, ketokonazol) oraz substancje biologiczne (aflatoksyny).

Patogeneza degeneracji komórek wątrobowych prowadzącej do ich martwicy i śmierci jest wieloczynnikowa, skomplikowana i nie do końca jasna. Wskazuje się na przyczyny pierwotne i wtórne, wśród których wymienia się niedokrwienie i niedotlenienie tkanek, działanie wolnych rodników i uszkodzenia oksydacyjne, brak istotnych wewnątrzkomórkowych elementów budulcowych, wewnątrzkomórkową produkcję toksyn, uszkodzenie hepatocytów umożliwiające wbudowywanie toksyn do białek komórkowych, RNA i DNA hepatocytu, zaburzenia cholestatyczne, endotoksyny, bakterie, wirusy, pasożyty, mechanizmy immunologiczne, uszkodzenia błony komórkowej i utlenianie tłuszczów tworzących błonę komórkową hepatocytu. Dwa ostatnie mechanizmy są szczególnie ważnym czynnikiem indukującym dezintegrację komórki wątrobowej i mogą wtórnie doprowadzić do zaburzeń biochemicznych i immunologicznych. Dochodzi do utraty enzymów, koenzymów, elektrolitów z komórki. Uszkodzenie błony komórkowej umożliwia dostęp do komórki jonom wapnia i innym elektrolitom i może prowadzić do nieodwracalnych zmian wewnątrzkomórkowych, mogących kończyć się śmiercią komórki.

Uszkodzenia błon komórkowych hepatocytów są najlepiej udokumentowane jako przyczyna i forma martwicy wątroby (3). Próby „wzmacniania” i „naprawiania” uszkodzonych błon komórkowych hepatocytów oparto na zastosowaniu fosfolipidów jako głównych składników błon komórkowych. Degradacja fosfolipidów jest bowiem wczesnym efektem działania większości hepatotoksyn i mechanizmów uszkadzających wątrobę. Uraz błon komórkowych polega na zaburzeniu aktywacji fosfolipazy A i C zależnej od Ca+. Enzymy te są istotne dla powstawania przenośników informacji z fosfatydyloinozytolu, ważnego mechanizmu sygnalizacji międzykomórkowej (2, 3). Wielonienasycona fosfatydylocholina została użyta jako pierwszy fosfolipid w badaniu u ludzi z przewlekłym aktywnym zapaleniem wątroby i martwicą alkoholową (3). Mioinozytol – główny składnik fosfatydylocholiny – zaliczany jest do grupy witamin B. Jest on lipotropowym składnikiem błon komórkowych i lipoprotein. Moduluje aktywność ważnych enzymów błonowych, np. Na / K ATP-azy, pośredniczy w przezbłonowej sygnalizacji komórkowej poprzez wpływ na białkową kinazę C. Wpływa na wewnątrzkomórkową fosforylację wapnia i białek.

W chorobach wątroby dochodzi do spadku produkcji fosfatydylocholiny. Uważa się, że jej lecznicze stosowanie u ludzi z aktywnym przewlekłym zapaleniem wątroby modyfikuje immunologiczne uszkodzenia wątroby, co prawdopodobnie skutkuje odtwarzaniem funkcji sygnalizacyjnej błon komórkowych (3). Fosfolipidy są estrami kwasu cholinofosforowego i nienasyconych kwasów tłuszczowych (linolowego, linolenowego, oleinowego). Wbudowują się w błony komórkowe i siateczkę cytoplazmatyczną komórek wątrobowych, uzupełniając ubytki powstałe na skutek uszkodzeń (procesów chorobowych). Powoduje to szybszą regenerację uszkodzonych komórek i przywraca prawidłową ich funkcję. Dzięki temu poprawia się działanie receptorów błonowych, błonowych układów enzymatycznych oraz procesów transportu biernego i czynnego. Fosfolipidy są także niezbędne do różnicowania się i proliferacji hepatocytów. Hamują procesy włóknienia tkanki wątrobowej poprzez zmniejszanie produkcji kolagenu i zwiększenie aktywności kolagenazy – enzymu rozkładającego kolagen. Odgrywają też ważną rolę w trawieniu tłuszczów i wchłanianiu witamin.

Na podstawie powyższych informacji postanowiono sprawdzić skuteczność fosfolipidów w chorobach wątroby u psów. Występują one u tego gatunku zwierząt stosunkowo często, a jak wspomniano wyżej, często jedynym ich objawem może być podwyższona aktywność enzymów wątrobowych. Ponieważ leczenie chorób wątroby opiera się na stosowaniu wielu leków, na potrzeby niniejszego opracowania ograniczono się do opisu tych przypadków, w których zastosowano tylko zawierający fosfolipidy preparat Hepatiale Forte.

Materiał i Metody

Do badań użyto preparatu Hepatiale Forte i Hepatiale Forte Large Breed (+25 kg) firmy VetExpert, zawierającego odpowiednio 150 i 275 mg fosfolipidów sojowych (w których skład wchodzi fosfatydylocholina) oraz 150 i 275 mg ornityny w postaci L-asparaginianu L-ornityny. Lek podawano raz dziennie w dawce 1 tabletka na 15 kg masy ciała (Hepatiale Forte Large Breed – 1 tabl./25 kg m.c.). Obserwacje przeprowadzono u 22 psów różnej płci, wieku i rasy, pacjentów Polikliniki Weterynaryjnej Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Warunkiem kwalifikacji zwierząt do badania była podwyższona aktywność enzymów wątrobowych. Osiem zwierząt zakwalifikowano do badania na podstawie tylko podwyższonej aktywności enzymów wątrobowych, wykrytej w badaniach geriatrycznych i badaniach przeprowadzanych przed znieczuleniem ogólnym. U dziewięciu psów zastosowano Hepatiale Forte jako hepatoprotektor po długotrwałym leczeniu glikokortykosteroidami (trzy przypadki anemii immunohemolitycznej po przechorowanej anaplazmozie), glikokortykosteroidami i antybiotykami (dwa przypadki idiopatycznego głębokiego zapalenia skóry ON), antybiotykami i lekami przeciwpasożytniczymi (cztery przypadki uogólnionej nużycy). U pięciu psów rozpoznano niewydolność wątroby na tle zapalnym (cztery psy) i spowodowaną zastojem żółci (jeden pies). Preparat stosowany był u wszystkich zwierząt przez dwa miesiące. Przypadki niewydolności wątroby diagnozowano nie tylko na podstawie aktywności enzymów wątrobowych i objawów klinicznych. Potwierdzono je innymi metodami, ale nie są one tematem niniejszego opracowania. U wszystkich zwierząt wykonano badanie morfologiczne krwi (liczba krwinek czerwonych Erys, liczba krwinek białych Lkcs, liczba hematokrytowa Ht, zawartość hemoglobiny HB, liczba płytek krwi PLT) i biochemiczne surowicy (aktywność aminotransferazy alaninowej ALT, asparaginianowej AST, fosfatazy zasadowej ALP, poziom białka całkowitego BC, albumin ALB, bilirubiny całkowitej BIL i mocznika UREA). Badania wykonano w dniu 0 – przed podaniem preparatu, oraz w 30. i 60. dniu aplikacji Hepatiale Forte. Przed przystąpieniem do obserwacji 17 zwierząt nie wykazywało objawów chorobowych ze strony wątroby. U pacjentów z niewydolnością wątroby występowały objawy ze strony przewodu pokarmowego – brak apetytu, wymioty, biegunka i objawy ogólne w postaci osłabienia, osowiałości; u jednego psa stwierdzono żółtaczkę. U tych zwierząt Hepatiale Forte zaczęto podawać po poprawie klinicznej i powrocie łaknienia.

Wyniki

U 17 pacjentów ani przed, ani w trakcie, ani po zakończeniu stosowania preparatu Hepatiale Forte zawierającego fosfolipidy nie stwierdzono żadnych objawów ubocznych. Zwierzęta z niewydolnością wątroby podlegały terapii wielolekowej; w miarę poprawy stanu klinicznego, podczas i po stosowaniu Hepatiale Forte, nie doszło do nawrotu objawów choroby ani wystąpienia innych objawów klinicznych. Przez cały czas trwania obserwacji zwierzęta miały zapewniony stały dostęp do wody, pozostawały (oprócz pięciu z niewydolnością wątroby, otrzymujących dietę wątrobową) na standardowej karmie pełnoporcjowej. W czasie trwania doświadczenia nie otrzymywały preparatów przeciw pasożytom wewnętrznym. Stosowano profilaktykę przeciwkleszczową. Preparat Hepatiale Forte był chętnie spożywany przez psy. W zakresie badań hematologicznych przed (dzień 0), w trakcie (dzień 30.) i po (dzień 60.) u żadnego z psów nie stwierdzono zmian dotyczących układu czerwonokrwinkowego. Zarówno u pacjentów tylko z podwyższoną aktywnością enzymów wątrobowych, jak i psów z niewydolnością wątroby wartości Erys, Ht, HB i PLT znajdowały się w normie. Różnice zauważono w zakresie liczby krwinek białych Lkcs. U pacjentów otrzymujących leki potencjalnie hepatotoksyczne (glikokortykosteroidy, antybiotyki, leki przeciwpasożytnicze) wzrost liczby Lkcs był mierny (12,2-19,2 × 109/l), natomiast istotny wzrost stwierdzono u pacjentów z chorobami wątroby – 38,6-60,3 × 109/l. U wszystkich pacjentów zaobserwowano wzrost aktywności enzymów wątrobowych ALT, AST, ALP, przy czym największy wzrost dotyczył pacjentów z objawami klinicznymi ze strony wątroby i wynosił odpowiednio: ALT – 732-1050 IU/L, AST – 205-822 IU/L, ALP – 815-2341 IU/L. U pozostałych psów wzrost był mierny: ALT – 93-533 IU/l, AST – 56-305 IU/L, ALP – 83-506 IU/L. Poziom białka całkowitego BC i albumin ALB utrzymywał się w granicach norm fizjologicznych u psów „bezobjawowych” i wynosił BC – 43-84 g/l, ALB – 28-49 g/l. U pacjentów z chorobami wątroby stwierdzono obniżony poziom białka całkowitego BC – 23-49 g/l i albumin ALB – 12-22 g/l. Poziom bilirubiny całkowitej i mocznika również utrzymywał się w granicach norm fizjologicznych u psów bez objawów klinicznych i wynosił BIL – 0,3-3,1 µmol/l, UREA – 3,8-7,1 mmol/l. U zwierząt z chorobami wątroby stwierdzono wzrost poziomu bilirubiny całkowitej BIL – 3,4-8,2 µmol/l, i spadek poziomu mocznika UREA – 1,3-3,0 mmol/l.

W drugim badaniu (po 30 dniach stosowania Hepatiale Forte) u wszystkich psów stwierdzono tendencję do normalizacji badanych parametrów. Obserwowano spadek liczby krwinek białych u zwierząt bez objawów klinicznych ze strony wątroby – 8,5-19,2 × 109/l, i u psów chorych – 20,3-43,5 × 109/l. Również w zakresie badań biochemicznych doszło do spadku aktywności enzymów wątrobowych w obu grupach zwierząt, odpowiednio: ALT – 46-257 IU/L i 301-602 IU/L, AST – 28-100 IU/L i 93-405 IU/L, ALP – 83-260 IU/L i 515-1003 IU/L. Poziom białka całkowitego i albumin pozostał w zakresie norm fizjologicznych w grupie „bezobjawowej”: BC – 55-73 g/l, ALB – 29-41 g/l, a wzrósł w grupie „objawowej”: BC – 31-55 g/l, ALB – 18-32 g/l. W grupie psów z objawami chorób wątroby nastąpił spadek poziomu bilirubiny całkowitej BIL – 3,0-5,4 µmol/l i wzrost poziomu mocznika UREA – 1,5-3,6 mmol/l. U pacjentów bez objawów klinicznych nie zanotowano odstępstw od norm fizjologicznych w zakresie poziomu bilirubiny całkowitej BIL – 0,4-2,8 µmol/l i mocznika UREA – 4,0-6,9 mmol/l. W trzecim badaniu, po 60 dniach stosowania preparatu Hepatiale Forte, stwierdzono dalszą stabilizację i normalizację badanych parametrów. W grupie psów „bezobjawowych” liczba krwinek białych Lkcs wynosiła 8,7-14,3 × 109/l, aktywność ALT – 33-163 IU/L, AST – 20-41 IU/L, ALP – 88-201 IU/l. Poziom białka całkowitego BC – 56-75 g/l, albumin ALB – 33-42 g/l, bilirubiny całkowitej BIL – 0,4-2,1 µmol/l i mocznika UREA – 4,2-7,5 mmol/l również mieściły się w granicach norm fizjologicznych. W grupie zwierząt z objawami chorób wątroby także stwierdzono normalizację badanych parametrów. Liczba krwinek białych Lkcs spadła do 1 ,3-28,3 × 109/l, aktywność ALT – 93-350 IU/L, AST – 40-200 IU/L, ALP – 202-750 IU/L. Poziom białka całkowitego, albumin i mocznika wzrósł odpowiednio: BC – 44-69 g/l, albumin ALB – 21-40 g/l, mocznika UREA – 2,8-4,2 mmol/l. Zanotowano dalszy spadek poziomu bilirubiny całkowitej BIL – 2,8-4,0 µmol/l.

Wartości poszczególnych parametrów przedstawiono w tab. I, II i III. Dla lepszego i wyraźniejszego przedstawienia tendencji normalizacyjnych i zmian w badanych parametrach po stosowaniu preparatu Hepatiale Forte zdecydowano się na przedstawienie pojedynczych pacjentów, bez wyliczania średnich wartości parametrów.

hepatiale_tabela1

Tabela I. Liczba leukocytów i parametry biochemiczne krwi psów bez objawów klinicznych, z podwyższoną aktywnością enzymów wątrobowych.

hepatiale_tabela2

Tabela II. Liczba leukocytów i parametry biochemiczne krwi psów otrzymujących glikokortykosteroidy (1-3), antybiotyki i leki przeciwpasożytnicze (4-7) oraz glikokortykosteroidy i antybiotyki (8-9) UREA [mmol/l].

hepatiale_tabela3

Tabela III. Liczba leukocytów i parametry biochemiczne krwi psów z chorobami wątroby.

Omówienie

Jednymi ze środków stosowanych pomocniczo w chorobach wątroby, szczególnie przewlekłych, są preparaty zawierające fosfolipidy, pochodzące najczęściej z nasion soi lub ikry łososia. Są one podstawowym budulcem błon komórkowych wszystkich organizmów żywych – tworzą półpłynną macierz, w której pływają zanurzone w niej białka i lipidy. Fosfatydylocholina, stanowiąca około 40% wszystkich fosfolipidów błony komórkowej, jest jednym z najważniejszych składników zapewniających prawidłową płynność i właściwości biofizyczne tej struktury komórkowej, ma więc zasadnicze znaczenie dla właściwego funkcjonowania komórek. Jest także ważną częścią składową lipoprotein krwi i istotnym składnikiem żółci. Odgrywa też rolę w prawidłowym funkcjonowaniu przewodu pokarmowego i płuc, gdyż współtworzy funkcjonalny film ochronny.

W praktyce klinicznej medycyny człowieka szczególnie przydatne są preparaty zawierające frakcje fosfatydylocholiny bogate w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Charakteryzują się bardzo dużą biodostępnością – ok. 90%, NNKT są zużywane dodatkowo do tworzenia niektórych przeciwzapalnych eikozanoidów. U ludzi głównym wskazaniem do ich stosowania są wszelkiego rodzaju uszkodzenia wątroby; działają korzystnie także w przypadkach kamicy żółciowej i czynnościowych zaburzeniach funkcji dróg żółciowych. Korzystne jest działanie fosfolipidów w leczeniu przewlekłych chorób wątroby o różnej etiologii, w tym uszkodzeń powodowanych alkoholem, lekami, toksynami. Stosowane są pomocniczo w leczeniu żółtaczki zakaźnej i w leczeniu wątroby interferonem (6, 7, 13).

Badania nad zastosowaniem fosfolipidów w medycynie człowieka trwają już od lat 80. ubiegłego wieku. Zwierzęta, zarówno szczury, jak i psy lub szympansy, są modelem dla aktywnego przewlekłego zapalenia wątroby u ludzi. Badano także hepatoprotekcyjne i modulujące działanie fosfolipidów u pacjentów z alkoholową marskością wątroby. Tarashi i wsp. stwierdzili wzrost tolerancji błonowej na etanol po zastosowaniu fosfolipidów u szczurów (12). Potwierdzili to Waring i wsp., dowodząc, że zmiany adaptacyjne w kompozycji fosfolipidów prowadzą do zmian strukturalnych, których skutkiem jest wzrost oporności błon mitochondriów na uszkodzenia przez alkohol (14). Fosfolipidy chronią komórki wątrobowe i błony mitochondrialne, ponieważ zwiększają ich „płynność”, proliferację komórek i wbudowywanie enzymów metabolizujących leki w siateczkę cytoplazmatyczną (8). To może tłumaczyć powrót do normy – po stosowaniu zawierającego fosfolipidy Hepatiale Forte – parametrów biochemicznych u psów otrzymujących przez dłuższy czas glikokortykosteroidy, antybiotyki i leki przeciwpasożytnicze.

Badano także zastosowanie fosfolipidów w przypadku uszkodzeń wątroby powstających przy całkowitym leczeniu pozajelitowym. Wiadomo, że całkowite żywienie parenteralne doprowadza do uszkodzenia komórek wątrobowych i wzrostu aktywności enzymów wątrobowych. W doświadczeniu grupie badanej podawano fosfolipidy w dawce 50 mg i.v. co 6 godzin przez 2 tygodnie. Grupa kontrolna nie otrzymywała hepatoprotektorów. W grupie kontrolnej stwierdzono istotny statystycznie wzrost aktywności ALT, AP, GGT zarówno w 7. jak i 14. dniu badania. U pacjentów otrzymujących fosfolipidy zanotowano nieistotny statystycznie wzrost aktywności ALT dopiero po 14 dniach stosowania fosfolipidów, bez wzrostu aktywności GGT i ALP (9).

Hepatoprotekcyjne działanie fosfolipidów potwierdzają także niniejsze badania własne – spadek aktywności enzymów wątrobowych do normy lub – u pacjentów z chorobami wątroby – stałą tendencję spadkową aktywności enzymów wątrobowych (tab. I, II, III). Inni badacze również potwierdzają pozytywne działanie fosfolipidów, zwracając uwagę nie tylko na dobroczynne działanie na wątrobę. Ze względu na to, że współtworzą one wszystkie błony komórkowe organizmu, wspomina się o ich pozytywnym wpływie na naczynia krwionośne przy arteriosklerozie, chorobie niedokrwiennej serca, zawale serca, niektórych zaburzeniach przewodu pokarmowego (6, 1). Według najnowszych doniesień, w badaniach in vitro i na zwierzętach stwierdzono antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwzwłóknieniowe, modulujące apoptozę komórek, regenerujące, naprawcze i ochronne błon komórkowych, mające wpływ na receptory i sygnalizację międzykomórkową i regulujące gospodarkę lipidową działanie fosfolipidów w odpowiedzi na uszkadzający efekt toksyn i leków. Po badaniach prowadzonych w Europie i Azji stwierdzono polepszenie parametrów klinicznych, biochemicznych, obrazowych i histologicznych w przypadku stłuszczenia wątroby, intoksykacji polekowej i, pomocniczo, w chorobach wirusowych wątroby i śpiączce wątrobowej (7). Normalizacja parametrów biochemicznych badanych w przeprowadzonym doświadczeniu również potwierdza te badania.

Większość badaczy nie obserwowała żadnych efektów ubocznych stosowania fosfolipidów (4, 7, 9). Niekiedy wspomina się o łagodnych zaburzeniach ze strony przewodu pokarmowego. W badaniach własnych nie stwierdzono negatywnych skutków stosowania Hepatiale Forte u psów. Istnieje pewna rozbieżność co do stosowanej dawki fosfolipidów. U ludzi nie przekracza się dawki 3 g/dzień. W badaniach Laty i wsp. stosowano z sukcesem dawkę 200 mg/dzień/dorosłego człowieka (4 × 50 mg) (9). U szczurów eksperymentalnych stosuje się dawkę 100 mg/kg m.c., u szympansów 4,1 mg/kg diety. Dawki dla psów są ekstrapolowane z medycyny człowieka (2, 4). Zwraca uwagę wysoka zawartość fosfolipidów w preparacie Hepatiale Forte – 150 mg w tabletce na 15 kg m.c. i 275 mg w tabletce Hepatiale Forte Large Breed (+25 kg). Przy pozytywnym efekcie leczniczym wykazanym w niniejszym badaniu wydaje się, że jest to dawka wystarczająca do ochrony wątroby psów. Ze względu jednak na nieustaloną dawkę graniczną w przyszłości będą prowadzone badania nad skutecznością wyższej dawki fosfolipidów.

Część badaczy zwraca uwagę na przeciwzwłóknieniowe działanie fosfolipidów i stosuje je łącznie z azatiopryną i glikokortykosteroidami. Uważa się, że nie zmniejszając przeciwwzrostowego działania prednizolonu, zwiększają jego efekt stabilizujący błony komórkowe. Redukują natomiast gromadzenie tłuszczu i zmniejszają hipoproteinemię związaną z działaniem prednizolonu (3, 13).

Spadek i normalizacja aktywności enzymów wątrobowych, wzrost poziomu białka całkowitego, albumin, mocznika, spadek zawartości bilirubiny przy zastosowaniu tylko preparatu Hepatiale Forte może świadczyć o przydatności fosfolipidów w leczeniu uszkodzeń polekowych i chorób wątroby o przebiegu podklinicznym i klinicznym. Dawka fosfolipidów, wobec osiągniętych wyników, jest odpowiednia do efektywnego działania u psów. Zastosowanie preparatu złożonego z fosfolipidów i ornityny wydaje się skuteczne, tym bardziej że fosfolipidy niejako stabilizują częściowo komórkę wątrobową „od zewnątrz”, natomiast ornityna działa niejako „od środka” komórki, regulując cykl mocznikowy i przekształcając amoniak powstający z rozpadu aminokwasów w mocznik, zmniejszając jego toksyczność. Dowodem tego może być wzrost poziomu mocznika u psów z chorobami wątroby.

U psów z chorobami wątroby po 60 dniach stosowania preparatu Hepatiale Forte nie uzyskano całkowitego powrotu wartości aktywności enzymów wątrobowych do normy. Poważne uszkodzenia wątroby mogą wymagać dłuższego stosowania fosfolipidów. Pacjenci ci w dalszym ciągu otrzymują preparat Hepatiale Forte, bez ubocznych działań suplementu, z brakiem objawów klinicznych ze strony wątroby i z dalszą normalizacją parametrów wątrobowych.

Na podstawie przeprowadzonych obserwacji można stwierdzić, że zawierający fosfolipidy i ornitynę preparat Hepatiale Forte i Hepatiale Forte Large Breed (+25 kg) jest przydatny i skuteczny w leczeniu klinicznych i podklinicznych chorób wątroby i wątrobowych reakcji polekowych u psów. Może być stosowany jako leczenie wspomagające i uzupełniające, a także jako hepatoprotektor po długich terapiach farmakologicznych.