Nowości w żywieniu psów z osteoarthritis (2010)

Osteoarthritis jest uznawane za najważniejszą przyczynę przewlekłego bólu psów, a jego częstość w populacji psów dorosłych jest szacowana na mniej więcej 20% (Johnson, 1997). Jest to choroba negatywnie wpływająca na jakość życia psów dorosłych i starszych, przede wszystkim ras dużych, stąd całkowicie zrozumiałe jest stosunkowo duże zainteresowanie metodami zwalczania jego objawów i spowalniania pogłębiania się. Ponadto osteoarthritis u psów jest doskonałym modelem różnego rodzaju chorób stawów występujących u ludzi, dlatego stosunkowo często prowadzone są badania na psach, których wyniki mają później zostać wykorzystane w leczeniu ludzi. Dzięki temu jednak wiemy coraz więcej na temat etiologii tej choroby oraz metod jej zwalczania.

Jako że osteoarthritis u psów jest chorobą, która postępuje tylko w jednym kierunku, od pojawienia się pierwszych objawów wiadomo, że nie uda się już ich od wrócić, jedyne zaś, co można zrobić, to spowolnić pogłębia nie się zmian. Z drugiej jednak strony nie ma leczenia przyczynowego tej choroby, dlatego coraz bardziej rozwijane jest leczenie objawowe – przeciw bólowe, przeciw zapalne i chroniące chrząstki przed zniszczeniem.
nowosci_artrovet_zd1Jednym z elementów leczenia chroniącego chrząstki przed zniszczeniem jest stosowanie suplementów diety lub składników pokarmowych, które ogólnie są określane mianem substancji chondro protekcyjnych. I chociaż ich skuteczność jest nadal w większości przypadków przedmiotem licznych kontrowersji, ich popularność rośnie, a każdego roku pojawiają się coraz nowsze. Substancje takie jak glukozami na czy chondroityna można traktować jako „klasyczne”, ponieważ stosowane od wielu lat, były przedmiotem wielu badań naukowych, których wyniki, choć nie za wsze jednoznaczne, raczej zachęcają do ich stosowania. Substancje te były już również przedmiotem wielu publikacji, tak że w czasopismach polskojęzycznych (Jank i Kulasek, 2004; Piastowska, 2008) dlatego celem niniejszego artykułu jest przedstawienie związków nowych lub nowych zastosowań substancji powszechnie już znanych.

Kwas hialuronowy

Kwas hialuronowy jest glikozaminoglikanem o dużej masie cząsteczkowej, który powszech nie występuje w tkankach i płynach zwierzęcych, a w szczególnie wysokich stężeniach w mazi stawowej, cieczy wodnistej w oku oraz w skórze (Lau rent i Fraser, 1992). Jest on powszechnie stosowany w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów oraz jako substancja przyspieszające gojenie się ran, przy czym podawany jest w postaci iniekcyjnej lub miejscowo. Od pewnego czasu na rynku zaczęły się także pojawiać preparaty zawierające kwas hialuronowy dla pacjentów (ludzi i zwierząt) cierpiących na zaburzenia stawów i skóry, które są przeznaczone do stosowania doustnego. Wielu autorów podaje jednak w wątpliwość zasadność stosowania kwasu hialuronowego doustnie, uważając, że ze względu na stosunkowo dużą masę cząsteczkową (około 1 miliona daltonów) oraz szybką eliminację przez wątrobę jest to związek o bardzo słabym lub wręcz zerowym działanianiu po podaniu do ustnym, a próby opracowania suplementów pokarmowych zawierających kwas hialuronowy są całkowicie nieuzasadnione. Prze prowadzone dwa lata temu badania wskazują jednak na coś zupełnie innego. Otóż po do ustnym podaniu psom znakowanego radioizotopem kwasu hialuronowego o wysokiej masie cząsteczkowej okazało się, że jest on wchłaniany w przewodzie pokarmowym, a pewna je go część przedostaje się do tkanek organizmu, w tym do skóry i stawów (Balogh i wsp., 2008). O jego skuteczności świadczą też prace wykonane na ludziach z osteoarthritis stawu kolanowego (Kalman i wsp., 2008), a szczególnie ciekawą obserwacją jest stwierdzenie wyższej skuteczności preparatu zawierającego glukozaminę, chondroitynę i kwas hialuronowy niż preparatu zawierającego tylko glukozaminę i chondroitynę w leczeniu pacjentów ze zmianami zwyrodnieniowymi w stawie kolanowym (Bucci i wsp., 2005). Dwie grupy pacjentów z osteoarthritis otrzymywały przez 8 tygodni suplementy zawierające takie same ilości siarczanu chondroityny i chlorowodorku glukozaminy, a różniące się jedynie dodatkiem 3,3 mg kwasu hialuronowego. Po tym okresie badanie wykonane zgodnie z zasadami systemu WOMAC (test oceny stopnia zmian w stawach) wykazało istotną różnicę w całkowitym wyniku tego testu na korzyść grupy otrzymującej glukozaminę, chondroitynę i kwas hialuronowy. To mogłoby świadczyć o tym, że klasyczny duet glukozaminy i chondroityny powinien być zastąpiony przez trio – glutamina, chondroityna, kwas hialuronowy.

Niezmydlające frakcje awokado i soi

Kilkanaście lat temu na rynek został wprowadzony preparat zawierający niezmydlające frakcje awokado i soi (ASU), przeznaczony dla ludzi z chorobą zwyrodnieniową stawów. Jednakże dopiero w ciągu ostatnich kilku lat preparat ten zaczął być przedmiotem intensywnych badań, prowadzonych także na psach z osteoarthriti . Ich wyniki są na tyle zachęcające, że prepar ten zakwalifikowano do grupy „wolno działających leków na osteoarthriti ”, które skutecznie zmniejszają intensywność objawów choroby. W standardowym preparacie stosunek awokado do soi wynosi 1: 2, a przeprowadzone badania wykazują, że o ile składniki te w stosunku 1: 1 nadal mają większość korzystnych właściwości terapeutycznych, to już w stosunku 2:1 nie zachodzi hamowanie aktywności kolagenazy, czyli głównego enzymu odpowiedzialnego za degradację kolagenu w chrząstkach podczas osteoarthritis (Amaye i Chee, 2006).
ASU wykazuje przede wszystkim działanie przeciwzapalne, ponieważ hamuje szereg cytokin prozapalnych, takich jak II-1β, II-6, II-8 oraz prostaglandyny E2. Ponadto pod wpływem ASU dochodzi do zahamowania zależnej od II-1β aktywności stomyelizyny i kolagenazy (Boileau i wsp., 2009). Co ciekawe jednak, w badaniach przeprowadzonych z użyciem ASU wykazano także jego działanie na strukturę stawów, ponieważ ograniczał on występowanie zmian w chrząstkach u królików z eksperymentalnie wywołanym osteoarthritis oraz poprawiał strukturę kości podchrząstkowej u owiec z osteoarthritis wywołanym usunięciem łąkotek (Cake i wsp., 2000; Mazieres i wsp., 1993). Przede wszystkim jednak ASU zdobyło uznanie ze względu na korzystne działanie objawowe u pacjentów z osteoarthritis stawu kolanowego i biodrowego. Co ciekawe, efekt ten utrzymywał się także po zakończeniu stosowania preparatu, co mogłoby potwierdzać modyfikację przebiegu choroby przez ASU na poziomie struktury chrząstek lub kości podchrząstkowej (Blotman i wsp., 1997; Maheau i wsp., 1998).
Kompleksowe badania wpływu ASU na osteoarthritis występujące u psów wykazały, że mieszanina ta może ograniczać rozwój wczesnych zmian zwyrodnieniowych oraz zmian w kości podchrząstkowej. Psy z osteoarthritis wywołanym przez przecięcie więzadła krzyżowego przedniego otrzymywały codziennie przez 8 tygodni ASU w dawce 10 mg/kg m.c. Po zakończeniu okresu badań okazało się, że u psów otrzymujących ASU występowało znacznie mniej wskaźników świadczących o uszkodzeniu macierzy chrząstki, w tym o degradacji agrekanu. Ograniczona była także hiperplazja i klonowanie chondrocytów. Ponadto ASU hamował także aktywność MMP-13, który jest główną proteazą odpowiedzialną za degradację kolagenu typu II, a także jest zaangażowany w przebudowę kości podchrząstkowej oraz resorpcję zwapniałych chrząstek w osteoarthritis u psów. Hamowanie aktywności MMP-13 zachodziło przede wszystkim w głębokich warstwach chrząstki, co mogłoby tłumaczyć hamowanie rozwijania się zmian zwyrodnieniowych w chrząstkach oraz nadżerek chrząstek. Poza hamowaniem MMP-13 ASU hamował także iNOS (induktywną formę syntazy tlenku azotu). Powszechnie uważa się, że tlenek azotu (NO) przyczynia się do rozwoju zmian zapalnych u pacjentów z zapaleniem stawów, a zahamowanie jego wytwarzania mogłoby ograniczyć występowanie zmian zapalnych (Boileau i wsp., 2009).
Wszelkie przeprowadzone dotychczas badania wskazują, że ASU może faktycznie mieć bardzo korzystne działanie u psów z osteoarthritis, aczkolwiek najdłuższe z przeprowadzonych badań trwało 8 tygodni, dlatego większość źródeł przed ostatecznym potwierdzeniem skuteczności ASU zaleca wykonanie badań trwających co najmniej 26 tygodni.

S-adenozylometionina (SAM)

S-adenozylometionina jest wytwarzana w wątrobie z metioniny. Jest ona wykorzystywana w leczeniu chorób wątroby, depresji oraz osteoarthriti , przy czym w tym ostatnim przypadku wyd e się, że może ona pobudzać chondrocyty i zwiększać grubość chrząstki oraz ograniczać uszkodzenie chondrocytów wywołane przez zmiany zwyrodnieniowe (Gregory i wsp., 2008). Ponadto ma zdolność zmniejszania bólu towarzyszącego osteoarthritis, a jej skuteczność jest porównywalna ze skutecznością niesteroidowego leku przeciwzapalnego celekoksybu. Działanie przeciwbólowe SAM prawdopodobnie nasila się w czasie jego stosowania, ponieważ w pierwszym miesiącu leczenia znacznie skuteczniejszy był celekoksyb i dopiero po dwóch miesiącach stosowania obu substancji nie było istotnych różnic w skuteczności ich działania (Najm i wsp., 2004). Ponieważ poza działaniem na stawy SAM przyspiesza także metabolizm serotoniny i może zwiększać poziomy dopaminy i norepinefryny, jej stosowaniu u ludzi niekiedy towarzyszy lęk, ból głowy lub bezsenność. Wybierając preparat z SAM, należy zwrócić uwagę na jego rodzaj, ponieważ jest to związek niestabilny chemicznie i przy przechowywaniu nawet w nieotwartym opakowaniu ulega stosunkowo szybko rozkładowi. Wydaje się, że najbardziej stabilna jest sól butanodisulfonianowa, która ma także wyższą biodostępność (Gregory i wsp., 2008). Dawki stosowane u ludzi wynosiły 200 mg trzy razy dziennie.

Harpagophytum procumbens

Harpagophytum procumbens (diabelski pazur lub szatański szpon) to afrykańska roślina, stosowana od wielu lat w medycynie alternatywnej. Powszechnie uważa się, że ma działanie przeciwzapalne, ponieważ ma zdolność hamowania aktywności enzymów cyklooksygenazy i lipooksygenazy, czyli w działaniu miałaby być podobna do niesteroidowych leków przeciwzapalnych (Gregory i wsp., 2008). Związkami czynnymi w wyciągu roślinnym są glikozydy, przede wszystkim harpagozyd. W przeprowadzonych na ludziach badaniach klinicznych stosowano wyciągi zawierające od 2,0 do 2,5% harpagozydu. Okazało się, że były one dobrze tolerowane i zmniejszały ból spowodowany przez osteoarthritis (Chantre i wsp., 2000). Dawki stosowane u ludzi wynosiły od 2,4 do 2,6 g ekstraktu na dzień (Gregory i wsp., 2008).

Phyllanthus emblica

Phyllanthus emblica jest amerykańską rośliną, której właściwości farmakologiczne były już znane Indianom. Powszechnie uważa się, że owoce tej rośliny mają działanie przeciwzapalne i odmładzające. Szereg przeprowadzonych badań in vitro wskazuje, że wyciągi wodne z owocu Phyllanthus emblica mogą mieć aktywność chondroprotekcyjną i hamować aktywność hialuronidazy i kolagenazy typu 2, a także w istotny sposób zmniejszać długoterminowe uwalnianie glikozaminoglikanów z wycinków chrząstek stawowych hodowanych na podłożach. Mogłoby to sugerować, że wyciąg ten ma działanie chroniące macierz chrząstki, przynajmniej in vitro. Jest to też o tyle istotne, że żaden z komercyjnie dostępnych leków chondroprotekcyjnych nie ma właściwości hamowania hialuronidazy (Sumantran i wsp., 2008). Oczywiście wyniki badań przeprowadzonych in vitro muszą zostać potwierdzone w badaniach in vitro, aby można było dokładniej oszacować skuteczność tego wyciągu.

Kwasy tłuszczowe omega-3

Kwasy tłuszczowe omega-3, a w szczególności długołańcuchowe nienasycone kwasy tłuszczowe – kwas eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA), są od pewnego czasu uznawane za jeden z najważniejszych związków chondroprotekcyjnych stosowanych w karmach dla psów i kotów. Badania in vitro i in vivo wykazały, że kwasy tłuszczowe omega–3 pochodzące z oleju rybiego hamują wytwarzanie PGE2, TNF-α, IL-1β i IL-6 u różnych gatunków, w tym ludzi i psów (Calder i Zurier, 2001). Ponadto kwasy tłuszczowe omega-3 mogą hamować szlak zapalny cyklooksygenazy 2 (induktywnej), ale nie szlak cyklooksygenazy 1 (konstytutywnej) (Curtis, 2000). W przeprowadzonych badaniach wykazano, że dodatek do diety psów oleju rybiego, zapewniającego wzrost poziomu kwasów tłuszczowych omega-3 do 3,5%, poprawia stan psów z zapaleniem stawów, a przede wszystkim pozwala na zmniejszenie dawki karprofenu u psów otrzymujących ten lek z powodu osteoarthritis (Fritsch i wsp., 2010). Taka dieta powoduje wzrost stężenia całkowitych kwasów tłuszczowych omega-3 w surowicy, a w opinii właścicieli zwierząt także poprawę zdolności do wstawania z pozycji leżącej i chęci do zabawy po 6 tygodniach stosowania, poprawę jakości chodu po 12 i 24 tygodniach stosowania (Roush i wsp., 2010a) oraz zwiększa siłę, z jaką psy z osteoarthritis obarczają kończyny (Roush i wsp., 2010b). Podobne wyniki uzyskiwane są także u ludzi otrzymujących różnego rodzaju preparaty zawierające oleje rybie jako źródło kwasów tłuszczowych omega-3. W jednym z badań przeprowadzonych z użyciem preparatu zawierającego olej rybi, wyciąg z pokrzywy, cynk i witaminę E stwierdzono poprawę objawów osteoarthritis oraz zmniejszenie zapotrzebowania na niesteroidowe leki przeciwzapalne u ludzi ze zmianami w stawie kolanowym lub biodrowym (Jacquet i wsp., 2009). Jako że rola kwasów EPA i DHA w szlaku reakcji zapalnej jest oczywista, wydaje się, że kwasy tłuszczowe omega-3 mogą skutecznie hamować reakcję zapalną towarzyszącą osteoarthritis u psów.

Pozostałe substancje o działaniu potencjalnie chroniącym stawy

Błony ze skorupek jaj

Błony ze skorupek jaj są naturalnym źródłem glukozaminy, chondroityny i kwasu hialuronowego. W USA produkuje się rocznie 600 000 ton skorupek jaj, które następnie trzeba zutylizować, nie jest więc niczym zaskakującym, że opracowano tam metodę izolacji błon z tych skorupek. Przeprowadzone badania wykazały, że w błonach tych znajduje się stosunkowo dużo kolagenu typu I oraz glikozaminoglikanów (siarczan dermatanu, siarczan chondroityny, glukozamina, kwas hialuronowy, lizozym, desmozyna i inne). Właśnie ze względu na swój skład błony ze skorupek jaj zostały poddane kompleksowym badaniom jako potencjalny suplement diety osób chorujących na osteoarthritis w stawie kolanowym. Wyniki tego badania wskazują, że stosowanie komercyjnego preparatu błon ze skorupek jaj ograniczało ból i sztywność stawów po 10, 30 i 60 dniach stosowania suplementu (Ruff i wsp., 2009). Jak dotychczas nie prowadzono badań nad działaniem tego preparatu u zwierząt.
Wyciąg z roślin Phellodendron i Citrus Skutecznym suplementem u ludzi z osteoarthritis okazała się także mieszanina wyciągów z roślin Phellodendron amurese (korkowiec amurski) oraz Citrus sinensis (pomarańcza chińska) (Oben i wsp., 2009). Za główne substancje czynne w tych wyciągach uznawane są berberyna (w korkowcu) oraz polimetoksylowane flawony (w pomarańczy), które mają działanie przeciwzapalne, berberyna zaś także działanie ograniczające masę ciała. Wyciągi te stosowane u ludzi przez 8 tygodni poprawiały sprawność zmienionych chorobowo stawów, ograniczały zapalenie i powodowały spadek masy ciała, przy czym to ostatnie zostało uznane za jeden z głównych czynników decydujących o skuteczności suplementacji.

Algi morskie

Zwiększenie zakresu ruchomości stawów ze zmianami stawowymi oraz zmniejszenie dawek NLPZ stosowanych u pacjentów z osteoarthritis stwierdzono także po 12 tygodniach stosowania wyciągu z czerwonych alg morskich Lithothamnion corallioides (Frestedt i wsp., 2009). Wyciąg ten zawiera przede wszystkim mikro-i makroelementy, w tym duże ilości wapnia i magnezu, oraz mangan, bor, selen, cynk itd. Autorzy sugerują, że główną przyczyną skuteczności preparatu jest dostarczenie pierwiastków śladowych, których niedobór może być przyczyną uszkodzenia chrząstek stawowych.

Sproszkowany róg łosia

Kontrolowane badania kliniczne z podwójną próbą ślepą przeprowadzono także na psach z osteoarthritis, którym podawano w kapsułkach sproszkowany róg łosia (Moreau i wsp., 2004). Znany jako cornu cervi, sproszkowany róg łosia jest znanym od tysięcy lat w Chinach materiałem leczniczym, który pobiera się z wewnętrznej części poroża łosi. Zawiera siarczan chondroityny, siarczan glukozaminy, kolagen typu II, aminokwasy, niezbędne kwasy tłuszczowe oraz wiele składników mineralnych. Badania prowadzone przez badaczy kanadyjskich z użyciem płyty siłowej przeznaczonej do oceny stopnia obciążania kończyn przez chore psy wykazały, że stosowanie sproszkowanego rogu łosia poprawiało obarczanie kończyn, a wszystkie wskaźniki mierzone na płycie siłowej u psów z osteoarthritis były lepsze niż u psów otrzymujących placebo.

Podsumowanie

Brak leczenia przyczynowego osteoarthritis sprawia, że właściwie cały czas pojawiają się na rynku nowe związki i preparaty, które mają wykazywać korzystne działanie na zmienione chorobowo stawy. Niekiedy są to związki zupełnie nowe (jak choćby ASU), a czasami to po prostu substancje, które mają dostarczyć do organizmu związki o znanym działaniu (jak choćby błony ze skorupek jaj, róg łosia lub nieopisywane tutaj wyciągi z małża morskiego Perna canalisulis, które mają być po prostu tańszym źródłem glukozaminy, chondroityny bądź innych glikozaminoglikanów). Oczywiście można powiedzieć, że wszyscy cały czas czekają na przełom w leczeniu tej choroby, ale nie wydaje się, aby miał on nastąpić szybko. Dlatego jeszcze długo suplementy o działaniu chroniącym chrząstki, razem z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, będą podstawą terapii psów z osteoarthritis.

PIŚMIENNICTWO

  1. Ameye L.G., Chee W.S.S. (2006): Osteoarthritis and nutrition. From nutraceuticals to functional foods: a systematic review of the scientific evidence. Arthritis Res Therapy 8:R127 (doi:10.1186/ar2016).
  2. Balogh L., Polyak A., Mathe D., Kiraly R., Thuroczy J., Terez M., Janoki G., Ting Y., Bucci L.R., Schauss A.G. (2008): Absorption, uptake and tissue affinity of high-molecular-weight hyaluronan after oral administration in rats and dogs. J Agric Food Chem 56, 10582-10593. –
  3. Blotman F., Maheu E., Wulwik A., Caspard H., Lopez A. (1997): Efficacy and safety of avocado/soybean unsaponifiables in the treatment of symptomatic osteoarthritis of the knee and hip. A prospective, multicenter, three-month, randomized, double-blind, placebo-
    -controlled trial. Rev Rhum Engl Ed 64, 825-834. –
  4. Boileau C., Martel-Pelletier J., Caron J., Msika P., Guillou G.B., Baudouin C., Pallieter J.P. (2009): Protective effects of total fraction of avocado/soybean unsaponifiables on the structural changes in experimental dog osteoarthritis: inhibition of nitric oxidase synthase and matrix metalloproteinase-13. Arthritis Res Therapy 11:R41 (doi:10.1186/ar2649).
  5. Bucci L.R., Sheldon E., Schwartz H., Pachon J., Kalman D., Mederos M., Pezzullo J.C., Beer C. (2005): Comparison between glucosamine with chondroitin sulfate and glucosamine with chondroitin sulfate and hyaluronate for symptoms of knee osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage 13, S99.
  6. Cake M.A., Read R.A., Guillou B., Ghosh P. (2000): Modification of articular cartilage and subchondral bone pathology in an ovine meniscectomy model of osteoarthritis by avocado and soya unsaponifiables (ASU). Osteoarthritis Cartilage 8, 404-411.
  7. Calder P.C., Zurier R.B. (2001): Polyunsaturated fatty acids and rheumatoid arthritis. Curr Opin Clin Nutr Metab Care 4, 115-121.
  8. 8. Chantre P., Cappelaere A., Leblan D., Guedon D., Vandermander J., Fournie B. (2000): Efficacy and tolerance or Harpagophytum procumbens versus diacerhein in treatment of osteoarthritis. Phytomedicine 7 (3), 177-183.
  9. Curtis C.L., Hughes C.E., Flannery C.R., Little C.B., Harwood J.L., Caterson B. (2000): n-3 fatty acids specifically modulate catabolic factors involved in articular cartilage degradation. J Biol Chem 275, 721-724.
  10. Frestedt J.L., Kuskowski M.A., Zenk J.L. (2009): A natural seaweed derived mineral supplement (Aquamin F) for knee osteoarthritis: A randomised, placebo controlled pilot study. Nutrition Journal, 8:7 doi:10.1186/1475-2891-8-7.
  11. Fritsch D.A., Allen T.A., Dodd C.E., Jewell D.E., Sixby K.A., Leventhal P.S., Brejda J., Hahn K.A. (2010): A multicenter study of the effect of dietary supplementation with fish oil omega-3 fatty acids on carprofen dosage in dogs with osteoarthritis. J Am Vet Med Assoc. 236 (5), 535-9.
  12. Gregory P.J., Sperry M., Friedman Wilson A. (2008): Dietary supplements for osteoarthritis. Am Fam Physician 77 (2), 177-184.
  13. Jacquet A., Girodet P.O., Pariente A., Forest K., Mallet L., Moore N. (2009): Phytalgic®, a food suplement, vs placebo in patients with osteoarthritis of the knee or hip: a randomised double-blind placebo-controlled clinical trial. Arthritis Res Therapy 11:R192 (doi:10.1186/
    /ar2891).
  14. Jank M., Kulasek G. (2004): Dodatki pokarmowe stosowane w leczeniu osteoarthritis u psów i kotów. Magazyn Weterynaryjny 13 (96), 25-28.
  15. Johnson S.A. (1997): Osteoarthritis: joint anatomy, physiology, and pathobiology. Vet Clin North Am Small Anim Pract 27, 699-723.
  16. Kalman D.S., Heimer M., Valdeon A., Schwartz H., Sheldon E. (2008): Effect of a natural extract of chickencombs with a high kontent of hyaluronic acid (Hyal-Joint®) on pain relief and quality of life in subjects with knee osteoarthritis: a pilot randomized doubleblind placebo-controlled trial. Nutr J 7 (3), 1-9.
  17. Laurent T.C., Fraser J.R.E. (1992): Hyaluronan. FASEB J 6, 2397-2404.
  18. Maheu E., Mazieres B., Valat J.P., Loyau G., Le Loet X., Bourgeois P., Grouin J.M., Rozenberg S. (1998): Symptomatic efficacy of avocado/soybean unsaponifiables in the treatment of osteoarthritis of the knee and hip: a prospective, randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter clinical trial with a six-month treatment period and a two-month followup demonstrating a persistent effect. Arthritis Rheum 41, 81-91.
  19. Mazieres B., Tempesta C., Tiechard M., Vaguier G. (1993): Pathologic and biochemical effects of a lipidic avocado and soya extract on an experimental post-contusive model of OA [abstract]. Osteoarthritis Cartilage 1, 46.
  20. Moreau M., Dupuis J., Bonneau N.H., Lécuyer M. (2004): Clinical evaluation of a powder of quality elk vel vet antler for the treatment of osteoarthrosis in dogs. Can Vet J 45, 133-139.
  21. Najm W.I., Reinsch S., Hoehler F., Tobis J.S., Harvey P.W. (2004): S-adenosyl methionine (SAMe) versus celecoxib for the treatment of osteoarthritis symptoms: a double-blind cross-over trial. BMC Musculoskelet Disord 5, 6.
  22. Oben J., Enonchong E., Kothari S., Chambliss W., Garrison R., Dolnick D. (2009): Phellodendron and Citrus extracts benefit joint health in osteoarthritis patients: a pilot, double-blind, placebo-controlled study. Nutrition Journal 8:38 doi:10.1186/1475-2891-8-38.
  23. Piastowska A.W. (2008): Choroba zwyrodnieniowa stawów u psów – czy dieta może pomóc? Magazyn Weterynaryjny, 7, 757-780.
  24. Roush J.K., Cross A.R., Renberg W.C., Dodd C.E., Sixby K.A., Fritsch D.A., Allen T.A., Jewell D.E., Richardson D.C., Leventhal P.S., Hahn K.A. (2010b): Effects of dietary supplementation with fish oil omega-3 fatty acids on weight bearing in dogs with osteoarthritis. JAVMA 236, 1, 67-73.
  25. Roush J.K., Dodd C.E., Fritsch D.A., Allen T.A., Jewell D.E., Schoenherr W.D., Richardson D.C., Leventhal P.S., Hahn K.A. (2010a): Multicenter veterinary practice assessment of the effects of omega 3 fatty acids on osteoarthritis in dogs. JAVMA 236, 1, 59-66.
  26. Ruff K.J., Winkler A., Jackson R.W., DeVore D.P., Ritz B.W. (2009): Eggshell membrane in the treatment of pain and stiffness from osteoarthritis of the knee: a randomized, multicenter, double-blind, placebo-controlled clinical study. Clin Rheumatol 28, 907-914.
  27. Sumantran V.N., Kulkarni A., Chandwaskar R., Harsulkar A., Partwardhan B., Chopra A., Wagh U.V. (2008): Chondroprotective potential of fruit extracts of Phyllantus embica in osteoarthritis. eCAM, 5 (3), 329-353.

Dr n. wet. Michał Jank
Zakład Dietetyki, Katedra Nauk Fizjologicznych, Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie