Ciąża urojona – jak pomóc właścicielowi i zwierzęciu? (2012)

Właściwie każdy właściciel niewysterylizowanej suki musiał doświadczyć przynajmniej raz objawów ciąży urojonej u swojej podopiecznej.
Objawy te, choć mogą różnić się znacznie swą intensywnością i czasem trwania, zawsze wzbudzają niepokój i są najczęściej przyczyną wizyty w gabinecie weterynaryjnym. Chociaż najskuteczniejszym rozwiązaniem tego problemu jest sterylizacja lub terapia hormonalna, wielu właścicieli poszukuje innych rozwiązań, które będą albo bardziej „naturalne”, nie wpłyną na zdolności rozrodcze suki, albo będą po prostu korzystniejsze ekonomicznie.

Wprowadzenie
Ciąża urojona towarzyszy zawsze długiej fazie ciałka żółtego u niewysterylizowanych i nieciężarnych suk. Jest to stan fizjologiczny, charakterystyczny dla psowatych, a wynika przede wszystkim ze specyficznego przebiegu rozrodu w stadach wolno żyjących zwierząt należących do tego rodzaju. W stadach wolno żyjących psowatych bowiem najczęściej w ciąży prawdziwej jest tylko jedna samica (samica alfa), zaś pozostałe samice są w ciąży urojonej, której celem jest przygotowanie ich laktacji w momencie, gdy samica alfa urodzi. W ten sposób stado zabezpiecza się na wypadek, gdyby po porodzie samica alfa była na tyle osłabiona, że nie będzie mogła zająć się młodymi lub stanie się łatwym celem dla innych drapieżników. W takiej sytuacji pozostałe samice w stadzie wchodzą w laktację dokładnie w momencie porodu samicy alfa (faza ciałka żółtego u psów zawsze trwa mniej więcej tyle samo bez względu na to, czy samica jest w ciąży prawdziwej czy nie) i stają się mamkami, dzięki czemu młode mają szansę na przetrwanie nawet w sytuacji, gdy nie będzie to dane ich biologicznej matce. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia się stada na wypadek, gdyby po porodzie samica alfa padła i gwarantuje przetrwanie stada w środowisku.

Objawy i podłoże
Mimo że większość współcześnie utrzymywanych suk nie żyje w stadach, biologia układu rozrodczego psowatych jest nadal taka sama jak w warunkach naturalnych, co sprawia, że u każdej niewysterylizowanej suki po okresie rujowym i owulacji mogą rozwinąć się objawy ciąży urojonej, które po około dwóch miesiącach od owulacji powodują pojawienie się laktacji. Zanim jednak do niej dojdzie właściciele obserwują stopniowy rozwój gruczołu sutkowego, zmiany zachowania suki, która staje się niespokojna, zaczyna poszukiwać miejsca na „gniazdo” i jej zachowanie jest właściwie takie samo jak gdyby była w późnej ciąży. Suka jest niespokojna, nie chce wychodzić z domu, niekiedy jest agresywna. Wylizuje często okolice brzucha, niekiedy w gruczołach sutkowych pojawiają się znaczne ilości mleka. I chociaż w większości przypadków objawy te ustępują samoistnie po kilku tygodniach, wielu właścicieli, którzy nie znają fizjologicznych podstaw funkcjonowania układu rozrodczego u samic psowatych, utożsamia je z poważnymi zaburzeniami zdrowotnymi, ponieważ suka, która nie była kryta nie powinna zachowywać się tak jak gdyby była w ciąży.
Z fizjologicznego punktu widzenia występowanie objawów ciąży rzekomej (urojonej) u suk jest spowodowane wysokim poziomem progesteronu, który utrzymuje się u suk nieciężarnych przez około 30-40 dni od momentu owulacji. Następnie stężenie progesteronu zaczyna spadać, a ten spadek poziomu progesteronu jest z kolei sygnałem do wytwarzania prolaktyny, której wysoki poziom może powodować objawy ciąży urojonej. Objawy te nie występują jednak u wszystkich suk z taką samą intensywnością, a rasami szczególnie predysponowanymi do ciąży urojonej są np. charty afgańskie czy bassety (4).

Postępowanie
Mimo że objawy ciąży urojonej ustępują najczęściej samoistnie w ciągu kilku tygodni, dla wielu właścicieli są na tyle uciążliwe, że domagają się oni leczenia farmakologicznego. Jako, że główną przyczyną występujących objawów jest wysoki poziom prolaktyny, leczenie przyczynowe objawów ciąży urojonej polega na stosowaniu substancji o działaniu przeciwprolaktynowym. Ponieważ uwalnianie prolaktyny jest regulowane przez aktywację lub hamowanie receptorów dopaminowych, leczenie farmakologiczne ciąży urojonej polega na stosowaniu leków będących agonistami dopaminy (bromokryptyna, kabergolina). Są to alkaloidy wyizolowane ze sporyszu, przy czym kabergolina jest pochodną ergoliny, zaś bromokryptyna pół-syntetyczną ergokryptyny. Posiadają one bardzo silne działanie agonistyczne w stosunku do receptorów dopaminowych, dzięki czemu mogą hamować uwalnianie prolaktyny przez przysadkę mózgową, co hamuje występowanie objawów ciąży urojonej. Przeciwprolaktynowe działanie tych substancji czynnych jest powszechnie znane, choćby z tego powodu, że na rynku znajdują się preparaty zawierające kabergolinę lub bromokryptynę, które skutecznie eliminują objawy ciąży urojonej u suk. Podobne działanie agonistyczne w stosunku do receptorów dopaminowych mają diterpeny znajdujące się w wyciągu z niepokalanka pospolitego (Vitex angus castus), którego stosowanie może powodować zahamowanie laktacji. W przeprowadzonych in vitro i in vivo badaniach wykazano, że niepokalanek hamuje uwalnianie prolaktyny i wiąże się z receptorami dopaminowymi (1, 6, 8), a także hamuje wydzielanie prolaktyny u szczurów (7) i ludzi. Skuteczne może być także stosowanie metergoliny, która jest antagonistą serotoniny i także ma działanie przeciwprolaktynowe (4).
W wielu naturalnych produktach przeznaczonych dla suk z objawami ciąży urojonej znajdują się także substancje, które mają wykazywać działanie objawowe, a więc działanie moczopędne i przeciwobrzękowe. Ich stosowanie ma przede wszystkim sprawić, aby gospodarka wodna organizmu suki w ciąży urojonej została przekierowana na usuwanie wody z organizmu, co ma osłabić wytwarzanie mleka oraz zmniejszyć obrzęk gruczołu sutkowego wypełnionego mlekiem.
Substancjami o działaniu przeciwobrzękowym mogą być choćby escyna pochodząca z kasztanowca (Aesculus hippocastanum). Powoduje ona wzrost wrażliwości m.in. kanałów wapniowych na jony, co powoduje wzrost napięcia naczyń krwionośnych. Ten wzrost wrażliwości na jony i inne cząsteczki (np. 5-HT) powoduje wzrost kurczliwości naczyń żylnych i w efekcie zmniejszenie wychodzenia z nich płynów do tkanki śródmiąższowej. Poza tym efektem „uszczelniania” małych naczyń krwionośnych escyna zmniejsza wywołaną przez niedotlenienie aktywację komórek śródbłonka naczyń, a ta aktywacja jest początkiem kaskady reakcji zapalnej, której jednym z elementów jest obrzęk. Hamowanie aktywacji komórek śródbłonka jest więc de facto formą działania przeciwzapalnego, a co za tym idzie, działania przeciwobrzękowego (Sirtori, 2001). To ostatnie jest u suk w ciąży urojonej o tyle istotne, że pozwala zmniejszyć obrzęk gruczołów mlekowych i ograniczyć wielkość laktacji. Działanie przeciwobrzękowe może mieć także wyciąg z jastrzębca kosmaczka (Hieracium pilosella).
Jako substancje o działaniu moczopędnym stosowane są m.in. wyciągi z pietruszki, mniszka lekarskiego czy rośliny Phyllantus niruri. Pietruszka posiada silne właściwości moczopędne, ponieważ zmniejsza aktywność Na+/K+ATPazy w korze i rdzeniu nerek. Takie hamowanie zmniejsza wchłanianie zwrotne Na+ do komórek, ogranicza wydzielanie K+, zwiększa stężenie K+ w przestrzeni międzykomórkowej oraz w efekcie hamuje bierny przepływ K+ poprzez połączenia ścisłe między komórkami. Zahamowanie aktywności pompy Na+ /K+ prowadzi do zmniejszenia wchłaniania zwrotnego Na+ i K+, do osmotycznego napływu wody do światła kanalików nerkowych i w efekcie do diurezy (2). Z kolei moczopędne działanie wyciągu z liści mniszka lekarskiego wynika przede wszystkim z wysokiej zawartości potasu i innych składników mineralnych, których wydalanie przez nerki niesie za sobą pobudzanie usuwania wody przez nerki. W przeprowadzonych na szczurach badaniach wykazano, że działanie to jest równie silne jak działanie klasycznego leku moczopędnego furosemidu, aczkolwiek pozbawione jest jego skutków ubocznych czyli nadmiernej utraty potasu z organizmu (3).

Opis przypadku
Ocena skuteczności stosowania karmy
uzupełniającej diety dla suk z objawami ciąży urojonej zawierającej wyciąg z niepokalanka pospolitego, mniszka lekarskiego, pietruszki oraz escynę (z kasztanowca) (ProlactiNO, VetExpert, Polska).
Materiał Skuteczność preparatu oceniano na grupie pięciu suk z klinicznymi objawami ciąży urojonej. Ciężar ciała obserwowanych suk nie przekraczał 10 kg. U suk występowały zmiany w zachowaniu (niechęć do wychodzenia na spacery, moszczenie legowiska i matkowanie maskotkom). Gruczoły mlekowe były powiększone i zawierały klarowny brązowy płyn lub mleko.

Czas trwania obserwacji
Suki otrzymywały preparat w zalecanych przez producenta dawkach przez okres 14 dni. Jednocześnie nie stosowano u nich innych leków i suplementów. Preparat był dobrze tolerowany przez samice, a podawanie preparatu nie nastręczało właścicielom problemów.

Ocena właścicieli
Właściciele zauważyli efekty działania preparatu pod postacią systematycznego zmniejszania się gruczołów mlekowych, zmniejszenia ilości mlecznej wydzieliny i zmiany zachowania suk. Choć ocena właścicieli jest oceną subiektywną, była ona na tyle pozytywna, poziom zadowolenia ze skuteczności działania preparatu był na tyle wysoki, iż można zarekomendować jego stosowanie, przynajmniej u suk ras małych lub średnich.

Wnioski
W opinii właścicieli przedstawiony do oceny preparat wykazuje efekt leczniczy w postępowaniu terapeutycznym w przypadku ciąży urojonej. Do wskazań terapeutycznych stosowania tego preparatu, obok przypadków ciąży urojonej, zaliczyć można również inne sytuacje, w których mlekotok jest zjawiskiem niepożądanym. Taka sytuacja występuje w przypadku, kiedy suka rodzi martwy miot lub została poddana owariohisterektomii lub owariektomii w fazie ciałka żółtego
Piśmiennictwo

  1. Jarry H., Leonhardt S., Gorkow C., Wuttke W.: In vitro prolactin but not LH and FSH release is inhibited by compounds in extracts of Agnus castus: direct evidence for a dopaminergic principle by the dopaminę receptor assay. „Exp. Clin. Endocrinol.”, 1994, 102:448-54.
  2. Kreydiyyeh S.I., Usta J.: Diuretic effect and mechanism of action of parsley. „J. Ethnopharmacol.”, 2002, 79(3): 353-7.
  3. Rácz-Kotilla E., Rácz G. and Solomon A.: The action of Taraxacum officinale extracts on the body weight and diuresis of laboratory animals. „Planta Medica”, 1974, 26. 212–21.
  4. Rijnberk H., Kooistra H.S.: Kliniczna endokrynologia psów i kotów. Galaktyka, Łódź 2011.
  5. Sirtori C.R.: Aescin: pharmacology, pharmakokinetics and therapeutic profile. „Pharmacological Research”, 2001, 44 (3), 183-193.
  6. Sliutz G., Speiser P., Schultz A.M., Spona J., Zeillinger R.: Agnus castus extracts inhibit prolactin secretion of rat pituitary cells. „Horm. Metab. Res.”, 1993, 25:253-5.
  7. Winterhoff H.: Arnzneiepflanzen mit endokriner Wirksamkei. „A. Phytother”, 1993, 14:83-94.
  8. Wuttke W., Jarry H., Christoffel V., Spengler B., Seidlová-Wuttke D.: Chaste tree (Vitex agnus-castus) – Pharmacology and clinical indications. „Phytomedicine”, 2003, 10: 348–357.

dr Tomasz Ciszewski, dr Michał Jank
Przychodnia Weterynaryjna, Kalisz
Zakład Dietetyki, Katedra Nauk Fizjologicznych, Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW, Warszawa